Substancje lecznicze pochodzenia roślinnego (cz.1) – terpeny
Terpeny, nazywane też izoprenoidami, to związki organiczne o ogólnym wzorze chemicznym (C5H8)n. Oznacza to, że ich cząsteczki zbudowane są z połączonych ze sobą pięciowęglowych grup izoprenowych.
W zależności od ich liczby, dzieli się je na poszczególne grupy. Molekuły składające się z dwóch takich podjednostek nazywane są monoterpenami. Są to związki lotne, o intensywnym zapachu często wchodzące w skład olejków eterycznych, szeroko wykorzystywane przy produkcji kosmetyków, perfum czy leków. Seskwiterpeny składają się z trzech grup izoprenowych i także mogą występować w olejkach eterycznych. Często mają właściwości przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, wspomagające trawienie lub uspokajające. Cząsteczki diterpenów budowane są z czterech podjednostek izoprenu. Często są głównymi składnikami żywic roślin iglastych, niektóre z nich charakteryzują się intensywnym gorzkim bądź słodkim smakiem. Triterpeny zawierają sześć grup izoprenowych. Występują w żywicach, sokach mlecznych, a także w tkance korkowej drzew. Spotykane są również w tkankach roślin niższych, nawet u porostów. Wykazują silne właściwości farmakologiczne, głównie przeciwzapalne i antyseptyczne. Ich połączenia glikozydowe – z cząsteczką cukru – nazywane są saponinami triterpenowymi. Tetraterpeny składają się z ośmiu podjednostek izoprenu. W komórkach roślinnych gromadzone są głównie w organellach zwanych chromoplastami. Są przede wszystkim żółtymi, pomarańczowymi i czerwonymi barwnikami – karotenoidami i ksantofilami. Politerpeny, zwane też poliprenoidami, to największe związki z grupy terpenów, zawierające nawet 1000 grup izoprenowych. Często wchodzą w skład soku mlecznego, a ich znanymi przykładami są kauczuk czy gutaperka.
Funkcje biologiczne terpenów są bardzo różne i zależą od właściwości poszczególnych związków z tej grupy. Rośliny wytwarzają niektóre z nich w celu przywabienia owadów zapylających bądź aby odstraszyć roślinożerców. Mogą one również pełnić rolę fitohormonów lub przekaźników sygnałów.
Zasługujące na uwagę przykłady związków z tej grupy to terpeny pochodzące z wąkroty azjatyckiej (Centella asiatica), seskwiterpeny obecne w kozłku lekarskim (Valeriana officinalis) czy substancje zawarte w miłorzębie (Ginkgo biloba).
Terpeny miłorzębu
Liście miłorzębu zawierają ok. 6% terpenów. Najważniejsze z nich to diterpeny, zwane ginkgolidami oraz bilobalid – seskwiterpen trilaktonowy. Istnieje wiele publikacji naukowych opisujących właściwości farmakologiczne tych substancji. Do najbardziej cenionych należy ich aktywność neuroprotekcyjna i antyoksydacyjna.
Liczne badania naukowe opisują ochronne działanie ginkgolidów i biobalidu na neurony. Związki te skutecznie zapobiegają uszkodzeniom komórek nerwowych hodowanych in vitro wskutek kontaktu z cyjankami, beta-amyloidem czy nadtlenkiem wodoru, ale również w warunkach nadmiaru glutaminianu czy niedoboru tlenu. Podobne efekty zaobserwować można podczas testów klinicznych. Dzięki zawartości terpenów miłorząb znacząco poprawia funkcje poznawcze, takie jak pamięć i koncentracja, oraz chroni neurony przed szkodliwym działaniem niektórych substancji chemicznych. Jednym z mechanizmów jego działania jest też poprawa przepływu krwi w naczyniach zaopatrujących mózg, dzięki czemu dociera do niego większa ilość tlenu i substancji odżywczych.
Terpeny miłorzębu stymulują aktywność przeciwutleniającą. Dzięki temu pomagają usuwać z organizmu wolne rodniki tlenowe. Udowodniono również, że usprawniają przepływ krwi w naczyniach wieńcowych oraz zmniejszają jej krzepliwość, co wspomaga profilaktykę zawałów serca. Związki te działają także na wątrobę, chroniąc ją przed uszkodzeniami wskutek działania reaktywnych form tlenu i toksyn. Istnieją też doniesienia o ich właściwościach wspomagających wydolność fizyczną dzięki ułatwieniu dopływu krwi do włókien mięśniowych.
GINKGO BILOBAPrzejdź do sklepu
Terpeny waleriany
Jedną z najważniejszych grup związków biologicznie aktywnych występujących w kozłku lekarskim są seskwiterpeny. Dominują wśród nich kwasy: walerenowy, hydroksywalerenowy i acetoksywalerenowy, wchodzące w skład olejku eterycznego. To między innymi one odpowiadają za uspokajające działanie waleriany.
Większość właściwości kozłka lekarskiego jest związana ze zdolnością kwasu walerenowego do stymulacji sfery neurogospodarki zależnej od GABA (kwasu gamma-aminomasłowego). Jest to główny neuroprzekaźnik hamujący, którego aktywność jest kluczowa dla odporności na stres, ale również pozwala na wyciszenie umysłu i uspokojenie całego organizmu. Umożliwia tym samym zrelaksowanie się i przygotowanie do snu. Kwas walerenowy działa jako pozytywny modulator allosteryczny receptorów GABA-A. Przyłączając się do nich, ułatwia im wiązanie cząsteczek neuromediatora hamującego, co zwiększa jego aktywność. Ułatwia to zrelaksowanie się i zasypianie. Efekt działania kozłka lekarskiego jest porównywalny z lekami z grupy benzodiazepin, dlatego też roślinę tę nazywa się niekiedy naturalnym valium.
Seskwiterpeny występujące w korzeniu i kłączu waleriany wykazują również powinowactwo do jednego z typów receptorów serotoniny, biorącego udział w regulacji cyklu dobowego. Przyłączając się do niego, aktywują go, choć efekt ich działania jest mniejszy niż w przypadku cząsteczki serotoniny. Mimo to, wraz z aktywacją receptorów GABA, jest on w stanie wywołać senność. Innym efektem działania terpenów kozłka lekarskiego jest poprawa zdolności poznawczych. Związki te, dzięki swoim właściwościom przeciwutleniającym, redukują oddziaływanie wolnych rodników tlenowych na neurony, szczególnie w obrębie hipokampa. Dzięki temu wspomagają pamięć, zwłaszcza długotrwałą.
Terpeny Gotu Kola
Wąkrota azjatycka, zwana też Gotu Kola, zawiera wiele związków aktywnych biologicznie. Do najważniejszych z nich należy azjatykozyd, glikozydowa pochodna triterpenu. Wraz z innymi związkami terenowymi wpływa wielokierunkowo na zdrowie ośrodkowego układu nerwowego i całego organizmu.
Najbardziej ceniony efekt działania Gotu Kola dotyczy poprawy zdolności poznawczych. Odpowiadają za to związki terpenowe, które przyczyniają się do zwiększenia stężenia białek warunkujących prawidłowe namnażanie się i rozwój nowych komórek nerwowych, a także tworzenie połączeń między nimi. Procesy te, zwane neurogenezą i neuroplastycznością, są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego, szczególnie zaś do formowania się pamięci. Udowodniono również, że terpeny z Gotu Kola mają właściwości przeciwlękowe i łagodzą napięcie nerwowe.
Wyniki badań naukowych wykazały, że triterpeny zawarte w wąkrocie azjatyckiej wspomagają pracę układu krążenia. Pozytywne działanie tych związków obserwowane jest szczególnie w odniesieniu do przepływu krwi w naczyniach włosowatych. Hamują one agregację płytek krwi i zapobiegają powstawaniu zakrzepów. Ponieważ zaś wpływają one na zwiększenie produkcji kolagenu, pomagają zwiększyć elastyczność ścian naczyń i wzmocnić je. Ten sam mechanizm skutkuje poprawą kondycji skóry i ułatwia gojenie się ran.
Skomentuj