Substancje lecznicze pochodzenia roślinnego (cz. 4) – saponiny

Saponiny to grupa związków należących do glikozydów. Ich molekuły zbudowane są z części niecukrowej, czyli aglikonu, zwanego w tym przypadku także sapogeniną, oraz z części cukrowej, którą tworzy do 12 cząsteczek cukrów prostych. Najczęściej występującymi w saponinach monosacharydami są glukoza, ramnoza, galaktoza, arabinoza, fruktoza i ksyloza.

W zależności zaś od struktury aglikonu, dzieli się te związki na triterpenowe i steroidowe. Różnią się one od siebie także pod względem właściwości. Aglikony saponin triterpenowych zbudowane są z 30 atomów węgla. Zalicza się je do jednego z trzech typów: oleananu, ursanu lub lupeolu. Związki z tej grupy działają przeciwzapalnie, przeciwobrzękowo i wykrztuśnie, zwiększają wytwarzanie moczu i pobudzają ośrodkowy układ nerwowy. Część niecukrowa saponin steroidowych zbudowana jest z 27 atomów węgla. Może być pochodną spirostanu lub furostanu – związków steroidowych. Obecnie znanych jest ponad 100 aglikonów należących do obu tych typów. Zawierające je cząsteczki działają przeciwdrobnoustrojowo, są także wykorzystywane do otrzymywania hormonów płciowych i kortykosteroidów.

Saponiny produkowane są niemal wyłącznie przez rośliny, choć stwierdzono, że wytwarzają je strzykwy – proste zwierzęta morskie. Niezależnie od typu aglikonu, wszystkie mają charakter amfifilowy – zawierają w cząsteczce zarówno fragmenty polarne (część cukrowa), jak i niepolarne (część niecukrowa). Dzięki temu obniżają napięcie powierzchniowe wody i są w stanie dobrze emulgować tłuszcze. Tworzą też obfitą i stabilną pianę. To właśnie ta cecha dała początek ich nazwie: łacińskie sapo, saponis oznacza mydło. Z tego też względu rośliny wytwarzające ich znaczne ilości stosowano niegdyś jako namiastkę detergentów, np. do prania.

Ze względu na swoje wielokierunkowe właściwości prozdrowotne, warte uwagi są saponiny występujące w żeń-szeniu właściwym (Panax ginseng), buzdyganku naziemnym (Tribulus terrestris), i bakopie drobnolistnej (Bacopa monnieri), znanej też jako Brahmi.

Ginsenozydy

Ginsenozydy, zwane niekiedy również panaksozydami, to związki z grupy saponin triterpenowych występujące w żeń-szeniu. Obecnie znanych jest ich ponad 80 rodzajów, różniących się od siebie budową zarówno części cukrowej, jak i aglikonu, który może należeć do jednego z trzech typów: drammanu, ocotillolu lub kwasu oleanolowego. To głównie te substancje warunkują adaptogenne właściwości żeń-szenia oraz jego wielokierunkowe działanie prozdrowotne.

Wielokrotnie udowodniono, że ginsenozydy korzystnie wpływają na funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego. Związek oznaczany jako Rb1 wykazuje silny wpływ na proces neurogenezy, czyli powstawania nowych komórek nerwowych, zachodzący szczególnie w obrębie hipokampa. Rb1 stymuluje również wzrost aksonów, przez które komórki te przekazują impulsy nerwowe. Testy kliniczne potwierdziły, że suplementacja ekstraktu z żeń-szenia pozwala na znaczną poprawę zdolności poznawczych i sprawności umysłowej, jak też na redukcję subiektywnie odczuwanego zmęczenia umysłowego, które towarzyszyło wykonywaniu skomplikowanych zadań. Ginsenozydy wpływają również na wydolność fizyczną organizmu. zwiększając wytrzymałość i odczuwany poziom energii.

Dzięki zawartości saponin triterpenowych żeń-szeń oddziałuje korzystnie również na układ krążenia. Związki te przyczyniają się bowiem do obniżenia stężenia triglicerydów i frakcji cholesterolu o niskiej gęstości (LDL), które mogą odkładać się w ściankach naczyń krwionośnych w postaci blaszek miażdżycowych. Suplementacja tej rośliny pozwala na zmianę proporcji frakcji cholesterolu na korzyść HDL (tzw. “dobrej” frakcji). Ginsenozydy mogą również normalizować pracę serca u osób z jej zaburzeniami, dzięki blokowaniu aktywności kanałów wapniowych i zapobieganiu niekontrolowanym skurczom mięśnia sercowego.

ŻEŃ-SZEŃPrzejdź do sklepu

Saponiny buzdyganka naziemnego

Związkami chemicznymi, którym buzdyganek naziemny zawdzięcza swoje właściwości, są saponiny steroidowe. Jest ich wiele rodzajów, ale najważniejsze z nich to protodioscyna, dioscyna, F-gitonina, trybulozyna, trybestyna, terestrozyd i terestrozyny. Największe ich stężenie (6%) występuje w owocach i to właśnie one są najczęściej surowcem zielarskim.

Główny efekt działania saponin buzdyganka to podniesienie poziomu testosteronu w organizmie. Jest to możliwe dzięki strukturze ich cząsteczek. Po wchłonięciu w jelitach trafiają one na wyspecjalizowane szlaki metaboliczne, prowadzące do powstania z nich androgenów. Istotną rolę odgrywa w tym procesie symbiotyczna mikroflora jelitowa, gdyż wytwarzane przez nią enzymy są niezbędne do “obróbki wstępnej” saponin, aby mogły one być dalej przetwarzane w kierunku testosteronu.

Efektem podniesienia poziomu androgenów w organizmie jest intensyfikacja produkcji białek mięśniowych. Jednocześnie nasilona zostaje lipoliza – spalanie tkanki tłuszczowej. Dzięki temu poprawie ulega wydolność fizyczna, zwiększa się również siła mięśni. Dodatkowo saponiny steroidowe zawarte w buzdyganku wpływają korzystnie na zdrowie całego organizmu. Wyniki badań naukowych wykazały, że mogą one, zwłaszcza trybulozyna, obniżyć ryzyko wystąpienia zawału serca. Pomagają bowiem regulować ciśnienie krwi i tempo akcji serca, a także redukują poziom cholesterolu, zapobiegając rozwojowi miażdżycy. Ponadto związki te wykazują zdolność do chelatowania toksyn, przez co zmniejszają ich szkodliwe działanie i ułatwiają ich usunięcie z organizmu.

BUZDYGANEKPrzejdź do sklepu

Bakozydy

Najważniejszymi związkami biologicznie aktywnymi bakopy drobnolistnej są saponiny steroidowe zwane bakozydami. Występują one w postaci dwóch izomerów: A i B. Pierwszy z nich stanowi ok. 8% suchej masy liści. W jego skład wchodzą trzy rodzaje bakogenin: A1, A2 i A3, której ilość jest największa. Przypuszcza się, że izomer B może nie występować naturalnie w roślinie, ale pojawiać się jako artefakt w procesie izolacji tych związków. Zaobserwowano, że jeśli roślina poddana zostaje stresowi, np. przez podlewanie słoną wodą lub wystawienie na działanie toksyn, stężenie bakozydów rośnie.

Bakozydy oddziałują bezpośrednio na ośrodkowy układ nerwowy, wspomagając jego funkcjonowanie. Zapobiegają odkładaniu się w neuronach lipofuscyny, która jest barwnikiem świadczącym o starzeniu się mózgu. Pomagają również obniżyć stężenie czynników takich jak IL-1 czy TNF, których nadmierna ilość prowadzi do niekontrolowanego rozwoju stanów zapalnych, skutkujących niekiedy nawet rozwojem chorób neurodegeneracyjnych. Działanie neuroprotekcyjne saponin Brahmi wynika także z ich zdolności do chelatowania metali ciężkich, neutralizacji wolnych rodników i stymulacji aktywności enzymów antyoksydacyjnych.

Dzięki zawartości saponin bakopa drobnolistna wykazuje korzystny wpływ na zdolności poznawcze. Wyniki testów klinicznych wskazują na to, że poprawia ona zdolność do koncentracji oraz stymuluje tzw. kodowanie informacji, czyli zapisywanie ich w pamięci długotrwałej. Wynika to ze zdolności bakozydów do zwiększania nawet o 110% stężenia acetylocholiny w ośrodkowym układzie nerwowym, a także ze zwiększenia przepływu krwi w mózgu, co skutkuje lepszym dotlenieniem i odżywianiem jego komórek. Dodatkowo Brahmi oddziałuje na gospodarkę serotoninową. wyniki badań wskazują na to, że jej efekty są porównywalne z tymi, które otrzymuje się stosując leki przeciwdepresyjne. Pomaga ona również zwiększyć poziom GABA, co zapobiega nadmiernemu pobudzeniu ośrodkowego układu nerwowego i warunkuje odporność na stres.

BRAHMIPrzejdź do sklepu

PRZECZYTAJ TEŻ:


Skomentuj

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.